📝 निर्मात्याचे मनोगत (Creator's Message)
महाराष्ट्रातील सर्व शिक्षक बंधू-भगिनी आणि मुख्याध्यापकांसाठी
सस्नेह नमस्कार शिक्षक बंधू-भगिनींनो,
शाळेतील चिमुकल्या विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणासाठी तुम्ही अहोरात्र घेत असलेल्या परिश्रमांबद्दल सर्वप्रथम आपले मनःपूर्वक आभार! ज्ञानदानाचे पवित्र कार्य करत असतानाच, शालेय पोषण आहारासारख्या (PM-POSHAN) अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाच्या योजनेचे दप्तर, पावत्या, रजिस्टर आणि मासिक अहवाल सांभाळणे हे किती कटकटीचे, किचकट आणि वेळखाऊ काम असते याची मला पूर्ण जाणीव आहे.
दर महिन्याला तांदळाचा आणि जिन्नसांचा ग्रॅम-ग्रॅमचा हिशोब लावणे, दैनिक नोंदवह्या भरणे, आणि शेवटी प्रपत्र-अ व प्रपत्र-ब जुळवताना एखाद्या साध्या चुकीमुळे संपूर्ण कागदपत्रे पुन्हा खाडाखोड करून नव्याने तयार करावी लागणे... यात शिक्षकांचा तासन् तास मौल्यवान वेळ वाया जातो. तुमचा हाच वेळ वाचावा आणि पोषण आहाराचे हे क्लिष्ट काम बोटांच्या काही सोप्या क्लिक्सवर पारदर्शक, जलद व १००% अचूक व्हावे, याच एका उदात्त हेतूने 'PM-POSHAN Tracker' ची निर्मिती करण्यात आली आहे.
गेल्या काही महिन्यांत शिक्षकांच्या गरजा लक्षात घेऊन या ॲपमध्ये अनेक क्रांतिकारक बदल करण्यात आले आहेत — जसे की ६-अंकी सुरक्षित PIN लॉगिन, मासिक बल्क टेबल नोंदणी, जिल्हा परिषद व शाळेनुसार सानुकूल मेनू मापे, 'पुन्हा मोजा' रीकॅल्क्युलेटर, आणि थेट ५-पानांचा अधिकृत कायदेशीर स्वयंपाकी करारनामा. हे सर्व फिचर्स समजून घेण्यासाठी आणि काम करताना कोणतीही चूक होऊ नये, म्हणून ही संपूर्ण नवीन व सर्वसमावेशक मार्गदर्शिका आपल्या सेवेत सादर करत आहे.
हे ॲप वापरा, आपला ताण कमी करा, आणि आपला अमूल्य वेळ विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीसाठी द्या!
मार्गदर्शिका वाचण्याची सोपी पद्धत: डाव्या बाजूला दिलेल्या अनुक्रमणिकेवरून तुम्हाला ज्या विषयाची माहिती हवी आहे, त्यावर थेट क्लिक करा. तसेच वर दिलेल्या शोध (Search) बॉक्समध्ये शब्द टाईप करूनही त्वरित संबंधित प्रकरणावर जाता येईल.
📖 प्रकरण १: ॲपची ओळख व प्रमुख वैशिष्ट्ये
PM-POSHAN Tracker ची रचना, उद्दिष्टे व तांत्रिक सामर्थ्य
१.१ PM-POSHAN Tracker ॲप काय आहे?
शालेय शिक्षण व क्रीडा विभाग, महाराष्ट्र शासन आणि केंद्र सरकारच्या 'प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण' (PM-POSHAN / Mid-Day Meal) योजनेचे संपूर्ण शालेय दप्तर डिजिटाईज करण्यासाठी विकसित केलेली ही एक क्लाउड-आधारित अत्याधुनिक प्रणाली आहे.
पूर्वी शिक्षकांना प्रत्येक दिवसाची हजेरी हाताने रजिस्टरवर लिहून, प्रत्येक मेनूसाठी लागणारा तांदूळ, डाळी, तेल, मसाले यांचे वजन कॅल्क्युलेटरवर गुणाकार-भागाकार करून काढावे लागत असे. आता या ॲपमध्ये फक्त उपस्थित विद्यार्थी संख्या (लाभार्थी) टाकली की उर्वरित सर्व हिशोब, साठा वजावट आणि मासिक अहवाल सेकंदाच्या आत आपोआप तयार होतात.
१.२ 🌟 ॲपची ठळक वैशिष्ट्ये (Key Highlights):
१००% अचूक स्वयंचलित हिशोब
शासकीय मापदंडानुसार प्रति विद्यार्थी तांदूळ, कडधान्ये, तेल व आहाराचा खर्च एका दशांशाच्याही चुकीशिवाय आपोआप मोजला जातो.
एका क्लिकवर सर्व अहवाल
नोंदवही भाग-१, नोंदवही भाग-२, प्रपत्र-अ, प्रपत्र-ब आणि वार्षिक उपयोगिता प्रमाणपत्र महिना संपताच थेट तयार मिळतात.
अतिवेगवान PDF डाऊनलोड
नवीन हाय-स्पीड PDF इंजिनमुळे केवळ २ ते ३ सेकंदांत उच्च दर्जाची मुद्रणयोग्य (Printable) PDF मोबाईलवर डाऊनलोड होते.
अधिकृत कायदेशीर करारनामा
स्वयंपाकी व मदतनीस यांचा ५ पानांचा अधिकृत सेवा करारनामा व नियुक्ती पत्र शासकीय ठराव व अटींसह एका क्लिकवर तयार होते.
उसनवार व ट्रान्सफर सुविधा
प्राथमिक व उच्च प्राथमिक गटांमधील उसनवार अथवा शेजारील शाळेतून आणलेल्या धान्याची संपूर्ण पारदर्शक नोंद ठेवता येते.
क्लाउड डेटा सुरक्षा (Google Cloud)
सर्व डेटा सुरक्षित Google Firebase सर्व्हरवर साठवला जातो. मोबाईल बदलला, खराब झाला तरी डेटा कधीही गहाळ होत नाही.
शाळेच्या डेटाची संपूर्ण गोपनीयता: प्रत्येक शाळेचा डेटा त्यांच्या ११-अंकी UDISE क्रमांकाशी सुरक्षितपणे जोडलेला असतो. एका शाळेची माहिती इतर कोणत्याही शाळेला किंवा त्रयस्थ व्यक्तीला कधीही दिसू शकत नाही.
🔐 प्रकरण २: ॲप ॲक्सेस, नोंदणी व ६-अंकी सुरक्षित PIN
नवीन खाते तयार करणे, सुरक्षित लॉगिन आणि पिन व्यवस्थापन
२.१ ॲप वापरण्याच्या दोन सोप्या पद्धती:
हे ॲप संगणक (Laptop/Desktop), टॅब्लेट आणि अँड्रॉइड मोबाईल अशा सर्व उपकरणांवर अतिशय जलद काम करते:
- 🌐 संगणक व मोबाईल ब्राउझरसाठी (Web App): Google Chrome मध्ये थेट https://mdm-project-48179.web.app ही लिंक उघडा. अहवाल प्रिंट काढण्यासाठी हा पर्याय सर्वात उत्तम आहे.
- 📱 मोबाईल ॲप (Android APK): मोबाईलवर रोजची हजेरी भरण्यासाठी Play Store अथवा अधिकृत APK द्वारे ॲप इन्स्टॉल करा.
२.२ नवीन शाळेची नोंदणी कशी करावी? (School Registration):
नोंदणी फॉर्म उघडा
मुख्य पानावर जाऊन "नोंदणी करा (Register School)" या बटणावर क्लिक करा.
शाळेची अधिकृत माहिती भरा
शाळेचा ११-अंकी UDISE क्रमांक, शाळेचे पूर्ण नाव, चालू असलेला WhatsApp मोबाईल क्रमांक आणि चालू ईमेल आयडी टाका.
जिल्हा, तालुका व वर्ग गट निवडा
ड्रॉपडाऊनमधून तुमचा जिल्हा आणि तालुका निवडा. शाळेत कोणत्या इयत्ता आहेत त्यानुसार '१ ली ते ५ वी' अथवा '६ वी ते ८ वी' (किंवा दोन्ही) चेकबॉक्सवर टिक करा.
नोंदणी पूर्ण करा
'नोंदणी करा' बटण दाबा. तुमची शाळा तात्काळ प्रणालीत नोंदणीकृत होईल!
सुरुवातीचा डीफॉल्ट PIN: नोंदणी यशस्वी झाल्यावर पहिल्यांदा लॉगिन करण्यासाठी तुमचा पासवर्ड हा तुम्ही नोंदणी करताना दिलेल्या मोबाईल क्रमांकाचे पहिले ६ अंक असतो! (उदा. जर मोबाईल क्रमांक ९८२२०१२३४५ असेल, तर लॉगिन PIN: 982201 असेल).
२.३ ॲपमध्ये लॉगिन कसे करावे? (Login Process):
- मुख्य पानावर 'लॉगिन करा' बटणावर क्लिक करा.
- UDISE Number: शाळेचा ११ अंकी युडायस कोड प्रविष्ट करा.
- ६-अंकी PIN: तुमचा ६-अंकी सुरक्षित पिन टाका.
- 'Login' वर क्लिक करा. शाळा डॅशबोर्ड स्क्रीनवर त्वरित उघडेल.
२.४ "🔑 PIN विसरलात?" (Forgot PIN Workflow):
जर तुम्ही तुमचा ६-अंकी पिन विसरला असाल, तर काळजी करण्याचे अजिबात कारण नाही:
- लॉगिन बॉक्स खाली दिलेल्या "🔑 PIN विसरलात?" या लिंकवर क्लिक करा.
- तुमचा ११ अंकी UDISE कोड टाका.
- स्क्रीनवर "💬 ॲडमिनकडे WhatsApp PIN विनंती पाठवा" हे बटण दिसेल. त्यावर क्लिक करताच तुमच्या अधिकृत UDISE सह एक स्वयंचलित मेसेज तयार होऊन थेट ॲडमिनला पाठवला जाईल.
- ॲडमिनकडून खात्री करून काही मिनिटांत तुमचा पिन त्वरित रिसेट करून दिला जातो.
२.५ स्वतःचा पिन कसा बदलावा? (Change PIN in Profile):
शाळेच्या सुरक्षिततेसाठी पहिल्या लॉगिननंतर प्रत्येकाने स्वतःचा वैयक्तिक पिन बदलणे आवश्यक आहे:
- डॅशबोर्डवर उजव्या कोपऱ्यात असलेल्या प्रोफाईल चिन्हावर क्लिक करा आणि '🔑 पासवर्ड/पिन बदला' निवडा.
- तुमचा नवीन पसंतीचा ६-अंकी पिन टाका.
- खात्रीसाठी पुन्हा तोच पिन प्रविष्ट करा आणि 'पिन सेव्ह करा' दाबा.
📊 प्रकरण ३: मुख्य डॅशबोर्ड व नेव्हिगेशन
ॲपचे होमपेज, मेन्यू प्रणाली आणि जलद शॉर्टकट्स
लॉगिन केल्यावर समोर येणाऱ्या मुख्य स्क्रीनला 'डॅशबोर्ड' म्हणतात. डॅशबोर्ड हा शाळेच्या पोषण आहाराचा मुख्य नियंत्रण कक्ष आहे. येथून तुम्ही एका सेकंदात संपूर्ण ॲपमधील कोणत्याही विभागात जाऊ शकता.
३.१ मुख्य डॅशबोर्डवरील शॉर्टकट्स व त्यांचे कार्य:
| मेन्यू / शॉर्टकट | काय काम करते? | कधी वापरावे? |
|---|---|---|
| 📝 दैनिक नोंदणी | दररोजची विद्यार्थ्यांची उपस्थिती, मेनू निवड, आणि पूरक आहाराची नोंद करण्यासाठी. | दररोज किंवा आठवड्याच्या शेवटी. |
| 🌾 धान्य साठा | सुरुवातीचा साठा, नवीन धान्य आवक, उसनवार आणि उपलब्ध शिल्लक साठ्याची तपासणी. | नवीन माल आल्यावर किंवा शिल्लक तपासताना. |
| 📜 अहवाल (Reports) | नोंदवही भाग-१, भाग-२, प्रपत्र-अ, प्रपत्र-ब, उपयोगिता प्रमाणपत्र व करारनामा डाऊनलोड करणे. | दरमहा अखेरीस व १ तारखेला. |
| 🏫 शाळेची माहिती | शाळा प्रोफाईल, विद्यार्थी पटसंख्या, स्वयंपाकी/मदतनीस, वजन-उंची, जातीनिहाय पट इ. १० विभाग. | वर्षाच्या सुरुवातीला एकदाच. |
| 🍽️ मेनू मापे | प्रत्येक पाककृतीनुसार तांदूळ, डाळी, तेल, मसाल्यांचे प्रति विद्यार्थी ग्रॅम प्रमाण सेट करणे. | स्थानिक पाककृतीत बदल झाल्यास. |
| 💰 आहार खर्च दर | शासनाने ठरवून दिलेले स्वयंपाक खर्च प्रति विद्यार्थी दर तपासणे व सानुकूल करणे. | शासकीय दरात बदल झाल्यास. |
३.२ नेव्हिगेशन साइडबार आणि प्रोफाईल मेनू:
- मोबाइल वापरकर्त्यांसाठी: डाव्या बाजूला वरच्या कोपऱ्यात असलेल्या ☰ (हॅम्बर्गर मेनू) वर टॅप केल्यास संपूर्ण मेन्यू यादी स्क्रीनवर उघडते.
- लॉगआउट सुविधा: काम संपल्यानंतर सुरक्षिततेसाठी साइडबारमधील किंवा प्रोफाईल चिन्हावरील '🚪 लॉगआउट' बटण दाबून लॉगआउट करावे.
🏫 प्रकरण ४: शाळेची संपूर्ण माहिती भरणे (सर्व १० विभाग)
शाळा प्रोफाईल, पटसंख्या, स्वयंपाकी व मदतनीस आणि १० वैधानिक नोंदी
डॅशबोर्डवर 'शाळेची माहिती' (Other Info) या पर्यायावर क्लिक केल्यावर १० महत्त्वाचे विभाग दिसतात. या विभागात भरलेली माहिती थेट तुमच्या सर्व प्रपत्रांवर, रजिस्टर्सवर आणि करारनाम्यामध्ये आपोआप छापून येते. त्यामुळे ही माहिती काळजीपूर्वक भरणे आवश्यक आहे.
👤 १. शाळेची प्रोफाइल (Profile & HM Info)
येथे शाळेचे पूर्ण नाव, मुख्याध्यापकांचे नाव व मोबाईल, शालेय व्यवस्थापन समिती (SMC) अध्यक्षांचे नाव व मोबाईल, शाळेचा पत्ता आणि केंद्र नाव नोंदवावे.
⚙️ शासकीय माहिती मिळवा (Sync): या निळ्या बटणावर क्लिक केल्यास ॲडमिन सर्व्हरमध्ये नोंद असलेली तुमची मूळ माहिती आपोआप फॉर्ममध्ये भरली जाते.
👥 २. विद्यार्थी संख्या / पटसंख्या (Student Enrollment)
इयत्ता १ ली ते ५ वी आणि ६ वी ते ८ वी च्या प्रत्येक इयत्तेनिहाय मुले (Boys) आणि मुली (Girls) यांची अधिकृत पटसंख्या टाका. एकूण बेरीज ॲप स्वतः स्वयंचलित करतो. ही पटसंख्या दैनिक उपस्थिती भरताना कमाल मर्यादा म्हणून तपासली जाते.
👨🍳 ३. स्वयंपाकी व मदतनीस तपशील (Cook & Helper Details)
अत्यंत महत्त्वाचा विभाग! येथे शाळेत पोषण आहार शिजवणाऱ्या स्वयंपाकी व मदतनीस यांची संपूर्ण माहिती भरा:
- पूर्ण नाव, पद (स्वयंपाकी किंवा मदतनीस), लिंग, जन्मतारीख.
- १२ अंकी आधार क्रमांक, बँक खाते क्रमांक, बँकेचे नाव व IFSC कोड.
- मासिक मानधन दर (उदा. ₹२,५००/- किंवा लागू दर).
- शापोआ समिती ठराव क्रमांक व ठराव दिनांक: ही नोंद केल्याशिवाय करारनामा परिपूर्ण होत नाही!
⚖️ ४. वजन व उंची नोंद (Weight & Height Record)
शासनाच्या नियमानुसार वर्षातून दोनदा (सत्र १: जुलै/ऑगस्ट व सत्र २: जानेवारी/फेब्रुवारी) विद्यार्थ्यांचे वजन व उंची तपासली जाते. येथे इयत्तानिहाय किती मुलांचे व मुलींचे मोजमाप झाले, त्याची केवळ संख्या (Count) भरावी.
📊 ५. जातीनिहाय पट (Category-wise Roll)
शाळेतील विद्यार्थ्यांची सामाजिक प्रवर्गांनुसार विभागणी: अनुसूचित जाती (SC), अनुसूचित जमाती (ST), विमुक्त जाती व भटक्या जमाती (VJNT), इतर मागासवर्ग (OBC), विशेष मागास प्रवर्ग (SBC), खुला प्रवर्ग (OPEN), आणि अल्पसंख्यांक (Minority). प्रत्येक प्रवर्गात मुले व मुलींची संख्या भरा.
📋 ६. अधिकारी भेट व तपासणी नोंद (Officer Visits)
जेव्हा शिक्षण विस्तार अधिकारी, गटशिक्षणाधिकारी (BEO), पोषण आहार अधीक्षक किंवा इतर सक्षम अधिकारी पोषण आहार तपासणीसाठी शाळेला भेट देतात, तेव्हा अधिकाऱ्याचे नाव, पदनाम, भेटीचा दिनांक आणि त्यांनी नोंदवलेले निरीक्षण शेरे येथे जतन करून ठेवावेत.
🛒 ७. खुल्या बाजारातील खरेदी (Open Market Purchase)
कधीकधी शासकीय धान्य पुरवठा उशिरा झाल्यास किंवा मसाले, तेल, गॅस (LPG सिलिंडर) खुल्या बाजारातून खरेदी केल्यास: खरेदीचा महिना, साहित्याचा प्रकार, पावती/बिल क्रमांक, दिनांक व एकूण खर्च झालेली रक्कम नोंदवावी.
🩺 ८. आरोग्य तपासणी - प्रपत्र ९ (Health Checkup Count)
राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम (RBSK) अथवा प्राथमिक आरोग्य केंद्राच्या वैद्यकीय पथकाने शाळेतील विद्यार्थ्यांची आरोग्य तपासणी केल्यावर, इयत्तानिहाय तपासलेल्या मुला-मुलींची संख्या येथे भरावी.
🏥 ९. आरोग्य तपासणी - प्रपत्र १० (Defects / Illness Findings)
आरोग्य तपासणीदरम्यान एखाद्या विद्यार्थ्यामध्ये काही गंभीर आजार, दृष्टीदोष, हृदयविकार अथवा कुपोषण आढळल्यास: विद्यार्थ्याचे नाव, इयत्ता, आढळलेला दोष आणि पुढील उपचारासाठी संदर्भित (Refer) केलेल्या रुग्णालयाची नोंद ठेवावी.
🗑️ १०. धान्य निर्लेखन नोंद (Grain Write-Off / Nirlekhan)
अतिवृष्टी, ओल लागणे, कीड लागणे अथवा उंदरांमुळे गोडाऊनमधील धान्य खराब होऊन खाण्यायोग्य न राहिल्यास, पंचनामा करून ते साठ्यातून निर्लेखित (कमी) करण्यासाठी याची नोंद केली जाते. दिनांक, गट, धान्याचा प्रकार, वजन (कि.ग्रॅ.) व कारण नोंदवा. (ही नोंद प्रपत्र-अ मध्ये लीगल पेजवर आपोआप दिसते).
महत्त्वाची टीप: वरील १० पैकी बहुतांश माहिती (प्रोफाईल, पटसंख्या, स्वयंपाकी माहिती, जातीनिहाय पट) ही शैक्षणिक वर्षाच्या सुरुवातीला फक्त एकदाच भरायची असते. वर्षादरम्यान काही बदल झाल्यासच ती संपादित करावी.
🌾 प्रकरण ५: धान्य साठा व्यवस्थापन (Stock Management)
आवक, शिल्लक साठा, उसनवार आणि हिशोबाचा सुवर्ण नियम
शालेय पोषण आहाराचा सुवर्ण नियम: "आधी आवक, मगच खर्च!"
शिक्षकांकडून सर्वात जास्त होणारी चूक म्हणजे: शाळेत प्रत्यक्ष धान्य आल्यावर त्याची नोंद ॲपमध्ये तात्काळ केली जात नाही. शिक्षक महिन्याच्या शेवटी सर्व उपस्थिती भरून टाकतात आणि नंतर आवक टाकतात. यामुळे ॲपमध्ये साठा उणे (Negative) दाखवतो आणि प्रपत्र-अ मधील आवक-खर्चाचा ताळमेळ चुकतो!
नियम: ज्या दिवशी शाळेत मालाची गाडी आली, सर्वात आधी ती आवक 'नवे धान्य प्राप्त झाले' मध्ये नोंदवावी, आणि मगच दैनंदिन उपस्थिती भरावी!
५.१ प्राथमिक (१-५) व उच्च प्राथमिक (६-८) साठा गट:
शासकीय नियमानुसार १ ली ते ५ वी आणि ६ वी ते ८ वी चा धान्य साठा, शिल्लक आणि देयके पूर्णपणे स्वतंत्र असतात. त्यामुळे साठा मेनू उघडल्यावर प्रथम इच्छित गट निवडावा लागतो:
- 🌾 १ ली ते ५ वी साठा (Primary Stock): प्राथमिक विभागासाठी.
- 🌾 ६ वी ते ८ वी साठा (Upper Primary Stock): उच्च प्राथमिक विभागासाठी.
५.२ साठा मेनूमधील ६ प्रमुख पर्याय व त्यांची कार्यपद्धती:
१. सुरुवातीचा साठा नोंदवा (Opening Stock)
कधी वापरावे?: जेव्हा तुम्ही ॲप पहिल्यांदा वापरायला सुरुवात करता किंवा १ एप्रिल/१५ जूनला नवीन शैक्षणिक वर्ष सुरू होते.
कसे भरावे?: आज रोजी गोडाऊनमध्ये प्रत्यक्ष शिल्लक असलेला तांदूळ, मूग डाळ, तूर डाळ, चवळी, मटकी, वाटाणा, सोयाबीन, तेल, मसाले यांचे अचूक वजन किलोग्रॅममध्ये भरा. हा साठा फक्त एकदाच भरायचा असतो.
२. नवे धान्य प्राप्त झाले (Receipt Entry)
कधी वापरावे?: पुरवठादाराकडून शाळेत नवीन धान्य (तांदूळ किंवा कडधान्ये) प्राप्त झाल्यावर.
कसे भरावे?: पावती क्रमांक टाका (उदा. तांदूळ पावती क्र. व धान्यादी माल पावती क्र.), तारीख निवडा आणि आलेल्या मालाचे वजन भरा. हा माल तात्काळ उपलब्ध साठ्यात जमा होतो.
३. सध्याचा शिल्लक साठा (Current Live Balance)
कधी वापरावे?: आज गोडाऊनमध्ये प्रत्यक्षात किती तांदूळ व इतर माल शिल्लक आहे हे पाहण्यासाठी.
वैशिष्ट्य: येथे काहीही टाईप करायचे नसते. ॲप सर्व आवक आणि दैनंदिन खर्च वजा करून आजच्या क्षणापर्यंतचा लाईव्ह साठा एका सुंदर तक्त्यात दाखवते.
४. दिनांकनिहाय नोंदी (Stock History)
कधी वापरावे?: मागे भरलेल्या सर्व आवक नोंदी तपासण्यासाठी.
वैशिष्ट्य: जर एखाद्या पावतीचे वजन चुकून चुकीचे भरले गेले असेल, तर येथून ती नोंद सहज संपादित (Edit) किंवा डिलीट (Delete) करता येते.
५. गटांमध्ये उसनवार (Internal Transfer)
कधी वापरावे?: प्राथमिक (१-५) चा तांदूळ संपला आणि उच्च प्राथमिक (६-८) मध्ये शिल्लक असेल, तर तात्पुरता माल वर्ग करण्यासाठी.
वैशिष्ट्य: ॲप आपोआप एका गटातून माल वजा करून दुसऱ्या गटाच्या साठ्यात जमा करते.
६. इतर शाळा / लोकसहभाग (External Borrow)
कधी वापरावे?: शेजारील शाळेतून तांदूळ उसनवार आणला किंवा उसने दिलेला तांदूळ त्यांना परत केला, अथवा गावातून देणगी/लोकसहभागातून माल मिळाला.
वैशिष्ट्य: सर्व व्यवहारांची अधिकृत नोंद राहते.
साठा पडताळणी टीप: महिन्याच्या शेवटी गोडाऊनमधील प्रत्यक्ष पोत्यांचे वजन करून ॲपमधील 'सध्याचा शिल्लक साठा' तपासावा. दोन्ही आकडे तंतोतंत जुळतात!
📝 प्रकरण ६: दैनिक पोषण आहार नोंदणी (Daily Attendance)
कॅलेंडर नोंदणी, मासिक टेबल पद्धत आणि स्वयंचलित साठा कपात
शाळेत दररोज किती विद्यार्थ्यांनी आहार घेतला, आज कोणता मेनू शिजवला गेला, आणि पूरक आहार काय दिला, याची नोंद करण्यासाठी 'दैनिक नोंदणी' मेनूचा वापर होतो.
६.१ डिजिटल कॅलेंडर व रंग संकेतांचे महत्त्व:
गट निवडल्यावर तुमच्यासमोर चालू महिन्याचे आकर्षक दिनदर्शिका (कॅलेंडर) उघडते. त्यातील रंगांचा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:
- 🔴 लाल रंग (Pending): ज्या तारखेची नोंद अद्याप केलेली नाही (नोंद बाकी).
- 🟢 हिरवा रंग (Completed): ज्या तारखेची हजेरी यशस्वीपणे भरून सेव्ह झाली आहे.
- 🔵 निळा रंग (Holiday): ज्या दिवशी रविवार, सण अथवा शासकीय सुट्टी आहे.
६.२ पद्धत १: एका दिवसाची नोंदणी (Single Day Entry):
तारखेवर क्लिक करा
कॅलेंडरमधील ज्या दिवसाची नोंद करायची आहे, त्या तारखेच्या बॉक्सवर क्लिक करा.
जर शाळेला सुट्टी असेल:
"आज सुट्टी आहे का?" या बॉक्सवर टिक करा. खालील ड्रॉपडाऊनमधून सुट्टीचा प्रकार (उदा. रविवार, सणांची सुट्टी, स्थानिक सुट्टी, स्नेह भोजन, किंवा इतर) निवडा आणि सेव्ह करा.
जर शाळा चालू असेल व आहार दिला असेल:
आजचा मेनू: ड्रॉपडाऊनमधून आज शिजवलेला पदार्थ निवडा (उदा. व्हेजिटेबल पुलाव, मुगडाळ खिचडी, मटार पुलाव इ.).
एकूण पट व लाभार्थी: एकूण पटसंख्या आणि प्रत्यक्षात आहार घेतलेल्या विद्यार्थ्यांची (लाभार्थी) अचूक संख्या टाका.
पूरक आहार (Supplementary Diet):
जर आज अंडी, केळी, चिक्की अथवा फळे दिली असतील, तर "आज पूरक आहार दिला आहे का?" बॉक्सवर टिक करून पूरक आहाराचे नाव टाका.
माहिती सेव्ह करा
"माहिती सेव्ह करा" बटण दाबा. कॅलेंडरमधील ती तारीख तात्काळ हिरवी होईल आणि लागणारे सर्व धान्य साठ्यातून आपोआप वजा होईल!
नवीन व अतिजलद सोय: 📋 मासिक टेबल नोंदणी (Monthly Bulk Table Entry)
दररोज एक-एक तारीख उघडून माहिती भरण्यात वेळ वाया घालवण्याऐवजी, वर दिलेल्या "📋 मासिक टेबल नोंदणी" टॅबवर क्लिक करा! संपूर्ण महिन्याचे १ ते ३०/३१ तारखांचे टेबल एकाच स्क्रीनवर उघडेल:
- सर्व रविवार आपोआप सुट्टी म्हणून भरलेले असतात.
- तुम्ही एकाच टेबलामध्ये प्रत्येक दिवसाची उपस्थिती (लाभार्थी) आणि मेनू सलग पटापट टाईप करू शकता.
- खाली संपूर्ण महिन्याच्या लाभार्थ्यांची स्वयंचलित एकूण बेरीज लाईव्ह दिसते.
- शेवटी "💾 सर्व नोंदी सेव्ह करा (Save All)" हे एकच बटण दाबले की संपूर्ण महिन्याची ३० दिवसांची हजेरी अवघ्या २ सेकंदांत क्लाउडवर सेव्ह होते!
६.३ नोंद दुरुस्त करणे किंवा डिलीट करणे:
जर चुकून एखाद्या दिवशी चुकीची विद्यार्थी संख्या भरली गेली असेल, तर कॅलेंडरमध्ये त्याच तारखेवर पुन्हा क्लिक करा. संख्या बदलून पुन्हा 'माहिती सेव्ह करा' दाबा, अथवा चुकीची नोंद पूर्ण काढायची असल्यास लाल रंगाचे '🗑️ डिलीट करा' बटण दाबा.
🍽️ प्रकरण ७: मेनू मापे व 'पुन्हा मोजा' रीकॅल्क्युलेटर
पाककृतीनिहाय ग्रॅम प्रमाण, कस्टम मेनू आणि जुन्या नोंदींचे फेरगणन
शासनाच्या पोषण आहार योजनेनुसार प्रत्येक पाककृतीमध्ये तांदूळ, डाळी, कडधान्य, तेल आणि मसाल्यांचे प्रमाण निश्चित केलेले असते. हे सर्व प्रमाण ॲपमध्ये आधीच फीड केलेले आहे. परंतु महाराष्ट्रातील प्रत्येक जिल्हा परिषद किंवा तालुका स्तरावर स्थानिक मंजुरीनुसार या मापांमध्ये थोडेफार फरक असतात. शिक्षकांना त्यांच्या शाळेनुसार हे प्रमाण बदलण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य ॲप देते.
७.१ मेनू मापे कशी बदलावीत? (Edit Recipe Measurements):
- डॅशबोर्डवरील 'मेनू मापे' मेनूवर क्लिक करा आणि गट (१ ली ते ५ वी किंवा ६ वी ते ८ वी) निवडा.
- सर्व मेनूची यादी समोर दिसेल. ज्या मेनूमध्ये बदल करायचा आहे त्या कार्डवरील 'संपादित करा (Edit ✏️)' बटणावर क्लिक करा.
- तांदूळ, मूग डाळ, तूर डाळ, मटकी, चवळी, वाटाणा, सोयाबीन, तेल, जिरे, मोहरी, हळद, तिखट, मीठ यांचे प्रति विद्यार्थी प्रमाण बदला.
- शेवटी 'सेव्ह करा' बटण दाबा.
अतिशय महत्त्वाचा नियम (किलोग्रॅममध्ये प्रमाण):
मेनू मापे भरताना सर्व प्रमाण एका विद्यार्थ्यासाठी आणि किलोग्रॅम (Kg) मध्येच टाकावे!
• १०० ग्रॅम = 0.100
• ५० ग्रॅम = 0.050
• २० ग्रॅम = 0.020
• ५ ग्रॅम (उदा. तेल) = 0.005
• २.५ ग्रॅम (उदा. जिरे/मोहरी) = 0.0025
७.२ ➕ नवीन कस्टम मेनू कसा जोडावा? (Add Custom Menu):
जर तुमच्या शाळेत यादीत नसलेला एखादा वेगळा स्थानिक पदार्थ (उदा. नाचणी सत्व, विशेष खिचडी) तयार केला जात असेल, तर वर दिलेल्या "➕ नवीन कस्टम मेनू जोडा" बटणावर क्लिक करून मेनूचे नाव टाका आणि त्याचे साहित्य प्रमाण भरून सेव्ह करा. हा नवीन मेनू दैनंदिन हजेरीच्या ड्रॉपडाऊनमध्ये तात्काळ दिसायला लागेल.
जादुई बटण: "🔄 नवीन मेनूनुसार सर्व जुन्या नोंदी पुन्हा मोजा" (Recalculate All Consumption)
हे बटण का आणि कधी वापरावे?:
अनेकदा शिक्षक आधी संपूर्ण महिन्याची हजेरी भरून घेतात, आणि नंतर लक्षात येते की आपल्या तालुक्यातील मेनूचे प्रमाण वेगळे होते! जेव्हा तुम्ही मेनू मापे बदलता, तेव्हा ॲप जुन्या तारखांचा खर्च आपोआप बदलत नाही, कारण जुना डेटा सुरक्षित असतो.
अशा वेळी मेनू पानावर असलेल्या या हिरव्या बटणावर फक्त एक क्लिक करा! ॲप चालू महिन्यातील आणि मागील सर्व दिवसांच्या नोंदी तपासते आणि नवीन मेनू मापांनुसार संपूर्ण महिन्याचा धान्य व तेल खर्च पुन्हा अचूकपणे मोजून दुरुस्त करते! यामुळे तुमचा तासन् तासांचा वेळ वाचतो.
💰 प्रकरण ८: आहार खर्च दर (Cooking Cost Rates)
स्वयंपाक खर्च, पूरक आहार दर आणि ग्लोबल रिसेट सुविधा
शालेय पोषण आहारांतर्गत भाजीपाला, तेल, मसाले, मीठ आणि इंधन (गॅस/सरपण) खरेदीसाठी शासनाकडून प्रति विद्यार्थी आहार खर्च (Cooking Cost) दिला जातो. या दरांच्या आधारे प्रपत्र-ब आणि मासिक देयके तयार केली जातात.
८.१ स्वतःच्या शाळेचे दर कसे निश्चित करावेत?
- डॅशबोर्डवरील 'आहार खर्च दर' वर क्लिक करा.
- पहिली ते पाचवी दर (₹): प्राथमिक विभागाचा प्रति विद्यार्थी शासकीय दर टाका (उदा. ₹५.४५).
- सहावी ते आठवी दर (₹): उच्च प्राथमिक विभागाचा प्रति विद्यार्थी शासकीय दर टाका (उदा. ₹८.१७).
- पूरक आहार दर (₹): अंडी किंवा केळीसाठी मिळणारा दर टाका (उदा. ₹५.००).
- 'दर सेव्ह करा' बटणावर क्लिक करा.
८.२ "Reset (Global वापरा)" बटणाचे कार्य:
जर भविष्यात शासनाने संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी नवीन आहार खर्च दर लागू केले आणि ते ॲडमिनने सिस्टीममध्ये अपडेट केले, तर तुम्हाला स्वतः आकडे बदलण्याची गरज नाही. फक्त लाल रंगाच्या "Reset (Global वापरा)" बटणावर क्लिक करा. तुमची शाळा पूर्ववत अधिकृत शासकीय ग्लोबल दरांशी जोडली जाईल.
📜 प्रकरण ९: अधिकृत अहवाल, नोंदवह्या व करारनामा
प्रपत्र-अ, प्रपत्र-ब, नोंदवही १ व २, वार्षिक प्रमाणपत्र आणि ५-पानी करारनामा
महिना संपल्यावर किंवा अधिकाऱ्यांची तपासणी असताना लागणारे सर्व अधिकृत दस्तऐवज ॲपमधील 'अहवाल (Reports)' या एकाच पानावरून सेकंदात तयार होतात. अहवाल पानावर खालील ७ प्रमुख दस्तऐवज उपलब्ध आहेत:
| अहवालाचे नाव | स्वरूप व माहिती | सादर करण्याचे ठिकाण |
|---|---|---|
| 📋 नोंदवही भाग-१ | तांदूळ साठा नोंदवही. १ ते ३१ तारखेचा दैनिक सुरुवातीचा साठा, आवक, हजर विद्यार्थी, खर्च व शिल्लक. | शालेय दप्तर तपासणी. |
| 🌾 नोंदवही भाग-२ | धान्यादी व इतर साहित्य नोंदवही. डाळी, कडधान्य, तेल, मसाले यांचा दैनिक खर्च व शिल्लक खतावणी. | शालेय दप्तर तपासणी. |
| 📁 प्रपत्र-अ (Prapatra-A) | मासिक एकत्रित अहवाल व गोषवारा. संपूर्ण महिन्याचा पट, लाभार्थी, तांदूळ व धान्यादी साठ्याची स्थिती. | पंचायत समिती / बीआरसी कार्यालय. |
| 📊 प्रपत्र-ब (Prapatra-B) | मासिक खर्च व पुढील महिन्याची संभाव्य मागणी देयक. स्वयंपाक खर्च, भाजीपाला, इंधन व पूरक आहार बिल. | केंद्रप्रमुख (दरमहा १ तारीख). |
| 📄 वार्षिक उपयोगिता प्रमाणपत्र | संपूर्ण शैक्षणिक वर्षाचे (Annual Report I) सर्वसमावेशक लेखापरीक्षण प्रमाणपत्र. | शिक्षण विभाग / वार्षिक ऑडिट. |
| 📑 स्वयंपाकी करारनामा | स्वयंपाकी व मदतनीस यांचा अधिकृत ५-पानांचा कायदेशीर सेवा करारनामा (साधा किंवा स्टॅम्प पेपर). | शाळा दप्तर व केंद्रप्रमुख. |
| 📜 स्वयंपाकी नियुक्ती पत्र | शालेय पोषण आहार समितीने दिलेले अधिकृत नियुक्ती आदेश पत्र. | संबंधित कर्मचारी. |
९.१ प्रपत्र-अ प्रिंटिंगचे दोन खास मोड्स (A4 वि. Legal):
प्रपत्र-अ उघडल्यावर वरच्या बाजूला दोन स्वतंत्र प्रिंट बटणे दिली आहेत:
- 📄 A4 प्रिंट / PDF: सर्वसाधारण शाळांसाठी, जेथे नोंदी मर्यादित आहेत. लँडस्केप A4 पानावर संपूर्ण अहवाल चपखल बसतो.
- 📜 लीगल (Legal) प्रिंट / PDF: जर तुमच्या शाळेत 'धान्य निर्लेखन' झाले असेल किंवा अतिरिक्त रकाने असतील, तर लीगल पानाचा पर्याय निवडा. यामुळे शेवटची ओळ किंवा स्वाक्षरी ब्लॉक पानाबाहेर न जाता संपूर्ण गोषवारा एका पानावर तंतोतंत बसतो.
स्वयंपाकी व मदतनीस ५-पानांचा कायदेशीर करारनामा (Kararnama)
शासकीय नियमांनुसार पोषण आहार शिजवणाऱ्या स्वयंपाकी व मदतनीस यांच्याकडून दरवर्षी सेवा करारनामा लिहून घेणे बंधनकारक असते. पूर्वी हा करारनामा टाईप करण्यासाठी किंवा वकिलांकडून तयार करून घेण्यासाठी शिक्षकांचे शेकडो रुपये खर्च व्हायचे. आता ॲपमध्ये हा करारनामा संपूर्ण तयार मिळतो:
- शाळेचे नाव, मुख्याध्यापक, SMC अध्यक्ष, स्वयंपाकीचे नाव, आधार, बँक खाते, चालू शैक्षणिक वर्ष, ठराव क्रमांक आणि दिनांक आपोआप भरले जातात.
- दोन डाऊनलोड पर्याय:
१) साध्या पेपरवर: थेट A4 पानांवर प्रिंट काढण्यासाठी.
२) स्टॅम्प पेपरवर (Notary): जर १०० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर काढायचा असेल, तर पहिला पानावरील मजकूर स्टॅम्पच्या खाली व्यवस्थित बसण्यासाठी वर योग्य जागा सोडली जाते!
९.२ हाय-स्पीड PDF डाऊनलोड (Fast Vector Engine):
ॲपमध्ये आता अत्याधुनिक डायरेक्ट वेक्टर PDF जनरेटर बसवला आहे. डाऊनलोड बटणावर क्लिक करताच कोणतीही प्रतीक्षा न करता अवघ्या २-३ सेकंदांत क्रिस्टल क्लिअर हाय-रिझोल्यूशन PDF फाईल तयार होऊन थेट तुमच्या फोनच्या 'Downloads' फोल्डरमध्ये सेव्ह होते.
💻 प्रकरण १०: तांत्रिक मार्गदर्शक व प्रिंटिंग सूचना
मोबाईल ॲप वि. संगणक ब्राउझर आणि कॅश मेमरी क्लिअरिंग
अहवाल प्रिंट काढण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची तांत्रिक सूचना:
जर तुम्ही मोबाईलमध्ये Android APK ॲप वापरत असाल, तर अँड्रॉइड सिस्टीमच्या मर्यादांमुळे ॲपमधून थेट प्रिंटरला कमांड देणे शक्य नसते. म्हणून सर्व अहवाल आणि नोंदवह्या प्रिंट काढण्यासाठी खालील दोन पद्धतींचा वापर करावा:
- पद्धत १ (सर्वात सोपी): मोबाईल ॲपमध्ये असताना "📥 PDF डाऊनलोड" बटण दाबा. PDF डाऊनलोड झाल्यावर ती कोणालाही WhatsApp वर शेअर करून प्रिंट काढा.
- पद्धत २ (थेट प्रिंटरसाठी): संगणकावर (PC/Laptop) Google Chrome ब्राउझर उघडा आणि https://mdm-project-48179.web.app वर लॉगिन करा. तेथून एका क्लिकवर थेट प्रिंटरवरून स्वच्छ प्रिंट निघते.
१०.१ नवीन अपडेट्स न दिसल्यास कॅश क्लिअरिंग (Cache Clearing):
जेव्हा ॲपमध्ये नवीन सुधारणा किंवा फिचर्स जोडले जातात, तेव्हा ब्राउझरच्या जुन्या मेमरीमुळे (Cache) काही फोनमध्ये नवीन बदल दिसत नाहीत. अशा वेळी:
- संगणकावर (Computer): कीबोर्डवरील Ctrl + Shift + R ही तिन्ही बटणे एकत्र दाबा (हार्ड रीफ्रेश).
- मोबाईल Chrome वर: वरच्या तीन डॉट्स (⋮) वर क्लिक करा -> Settings -> Privacy & Security -> Clear Browsing Data -> 'Cached images and files' निवडून Clear Data करा.
❓ प्रकरण ११: नेहमीच्या चुका, कारणे व अचूक तोडगे (FAQs)
शिक्षकांच्या वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या शंकांचे सविस्तर निरसन
कारण: तुम्ही शाळेत आलेली नवीन धान्याची आवक (Receipt Entry) नोंदवण्यापूर्वीच दैनंदिन उपस्थिती भरली आहे, किंवा सुरुवातीचा साठा (Opening Stock) भरलेला नाही.
तोडगा: धान्य साठा मेनूमध्ये जा. ज्या तारखेला शाळेत धान्य आले होते ती तारीख टाकून 'नवे धान्य प्राप्त झाले' मध्ये आवक भरा. आवक जमा होताच साठा आपोआप पॉझिटिव्ह होईल.
कारण: पोषण आहाराचा हिशोब कालक्रमानुसार (Chronological Order) चालतो. समजा १० तारखेला धान्य आले होते, पण तुम्ही आवक न टाकता थेट १ ते ३० तारखेची हजेरी भरली, तर १ ते ९ तारखेचा साठा संपून १० तारखेपासून पुढे सर्व गणिते चुकतात.
तोडगा: नेहमी "आधी आवक, मग खर्च" या नियमाचे पालन करा. तसेच महिनाअखेरीस एकदम धावपळ करण्यापेक्षा दररोज किंवा आठवड्याच्या आठवड्याला हजेरी नोंदवण्याची सवय ठेवा.
कारण: मेनूचे ग्रॅम प्रमाण बदलल्यानंतर ॲप जुन्या तारखांचा खर्च आपोआप बदलत नाही, कारण शिक्षकांचा आधीचा डेटा सुरक्षित ठेवला जातो.
तोडगा: 'मेनू मापे' पानावर जाऊन वर दिलेल्या "🔄 नवीन मेनूनुसार सर्व जुन्या नोंदी पुन्हा मोजा" या हिरव्या बटणावर क्लिक करा. ॲप तात्काळ संपूर्ण महिन्याचा खर्च नवीन मापांनुसार पुन्हा मोजेल.
कारण: तुम्ही 'शाळेची माहिती' मधील स्वयंपाकी प्रोफाइलमध्ये ठराव क्रमांक व दिनांक भरलेला नाही.
तोडगा: 'शाळेची माहिती' -> 'स्वयंपाकी/मदतनीस' मेनू उघडा. स्वयंपाकीच्या नावासमोरील एडिट (✏️) बटण दाबा. तेथे 'शापोआ समिती ठराव क्र.' आणि 'ठराव दिनांक' टाईप करून सेव्ह करा. आता करारनामा डाऊनलोड करा, सर्व माहिती अचूक येईल.
उत्तर: अजिबात नाही! तुमची सर्व माहिती तुमच्या मोबाईलमध्ये साठवली नसून, गुगलच्या सुरक्षित क्लाउड सर्व्हरवर सेव्ह असते. तुम्ही नवीन फोनमध्ये अथवा कॉम्प्युटरवर फक्त तुमचा ११-अंकी UDISE आणि ६-अंकी PIN टाका, तुमची सर्व माहिती जशीच्या तशी सुरक्षित मिळेल.
उत्तर: लॉगिन बॉक्स खाली असलेल्या "🔑 PIN विसरलात?" वर क्लिक करा. तुमचा UDISE टाकून थेट WhatsApp द्वारे ॲडमिनकडे रिक्वेस्ट पाठवा. ॲडमिनकडून काही मिनिटांत तुमचा पिन रिसेट करून दिला जाईल.
📞 प्रकरण १२: संपर्क, मदत व तांत्रिक सहकार्य
WhatsApp ग्रुप, हेल्पलाइन आणि वापरकर्ता अभिप्राय
PM-POSHAN Tracker ॲप वापरताना तुम्हाला कोणतीही तांत्रिक अडचण आल्यास, शंका असल्यास किंवा नवीन सुधारणा सुचवायची असल्यास आम्ही आपल्या मदतीसाठी सदैव तत्पर आहोत.
अधिकृत WhatsApp सपोर्ट
अडचणीच्या वेळी स्क्रीनशॉट काढून त्वरित WhatsApp वर पाठवा. तात्काळ मार्गदर्शन केले जाईल.
शिक्षक सहाय्यता ग्रुप
महाराष्ट्रभरातील शेकडो शिक्षक या ग्रुपमध्ये जोडलेले असून नवनवीन अपडेट्स व शासन निर्णयांची माहिती येथे मिळते.
अभिप्राय व सूचना
ॲप अधिक सुलभ करण्यासाठी आपल्या अमूल्य सूचनांचे नेहमीच स्वागत आहे.
शिक्षकांच्या सेवेसाठी सदैव तत्पर!
हे ॲप महाराष्ट्रातील शिक्षकांच्या कामाचा ताण कमी करण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे. जास्तीत जास्त शिक्षक बांधवांपर्यंत हे ॲप पोहोचवून डिजिटल महाराष्ट्राच्या कार्यात हातभार लावा!
धन्यवाद आणि आपल्या शालेय कामकाजासाठी खूप खूप शुभेच्छा!